Anayasa Mahkemesi'ne Bireysel Başvuru: Son İç Kapı

Hangi haklar için başvurulur?

Bireysel başvurunun kapsamı, iki metnin kesişim kümesidir: hem Anayasa'da güvence altına alınmış hem de AİHS ve Türkiye'nin taraf olduğu ek protokoller kapsamında olan haklar. Yaşam hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, kişi hürriyeti, adil yargılanma, özel hayata saygı, ifade özgürlüğü, toplanma özgürlüğü, mülkiyet hakkı bu kesişimin içindedir. Buna karşılık yalnız Anayasa'da yer alıp Sözleşme'de karşılığı bulunmayan bazı haklar tek başına başvuru konusu yapılamaz. Başvurudan önce sorulacak ilk soru budur: ihlal edildiğini düşündüğüm hak, bu kesişim kümesinde mi?

Kimler, neye karşı başvurabilir?

Başvuruyu, ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişiler yapabilir (6216 sayılı Kanun m.46). Yani soyut bir hukuka aykırılıktan yakınmak yetmez; ihlalin sizin hakkınıza dokunmuş olması gerekir. Özel hukuk tüzel kişileri (şirketler, dernekler, vakıflar) yalnız tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir; kamu tüzel kişileri ise bireysel başvuru yapamaz.

Başvurunun hedefi kamu gücüdür: bir mahkeme kararı, bir idari işlem, bir eylem ya da hareketsizlik. Buna karşılık yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; kanunun kendisine karşı değil, size uygulanmış hâline karşı başvurursunuz. Anayasa Mahkemesi kararları da başvuru konusu yapılamaz.

Önce bütün yollar tüketilir

Bireysel başvurunun altın kuralı şudur: olağan kanun yollarının tamamı tüketilmeden bu kapı açılmaz (Anayasa m.148, 6216 sayılı Kanun m.45). İtiraz edilebilecekse itiraz edilmiş, istinaf açıksa istinafa gidilmiş, temyiz mümkünse temyiz edilmiş olmalıdır. Sebep açıktır: bireysel başvuru, olağan yargının yerine geçen bir merci değil, onun düzeltemediği ihlaller için son iç güvencedir. Yolu eksik tüketilen başvuru, esasına hiç bakılmadan kabul edilemezlik kararıyla döner; emek de süre de boşa gider.

Süre: otuz gün

Başvuru; kanun yollarının tüketildiği tarihten, başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır (6216 sayılı Kanun m.47). Bu süre, bireysel başvurunun en çok hak kaybettiren noktasıdır; nihai kararın tebliğini alan kişinin önünde uzun bir düşünme payı yoktur. Haklı mazeret hâlleri kanunla düzenlenmiştir ama istisna dardır; takvim, burada da terazinin öbür kefesidir.

Usul tarafı görece basittir: başvuru, harca tabidir ve gerekçeli bir başvuru formuyla yapılır; doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne verilebileceği gibi mahkemeler veya yurt dışı temsilcilikleri aracılığıyla da gönderilebilir. Formda ihlal iddiasının hangi hakka ilişkin olduğu, hangi kamu gücü işleminden kaynaklandığı ve kanun yollarının nasıl tüketildiği açıkça anlatılmalıdır. Avukat zorunlu değildir; ama başvurunun kaderi büyük ölçüde bu formun kalitesine bağlı olduğundan, hukuki yardım almak akıllıca olur.

Mahkeme ne yapabilir?

Anayasa Mahkemesi, başvuruyu önce kabul edilebilirlik süzgecinden geçirir; süre, yol tüketme, açıkça dayanaktan yoksunluk gibi ölçütlere bakar. Esasa geçerse sonuç iki türlüdür: ihlal vardır ya da yoktur. İhlal kararı verdiğinde Mahkeme, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmeder (6216 sayılı Kanun m.50). İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya, yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir; yeniden yargılamada hukuki yarar yoksa başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir.

Şu ayrımı bilmek beklentiyi doğru kurar: AYM, davanızı yeniden görmez, delilleri yeniden tartmaz, "kim haklı" sorusunu yeniden cevaplamaz. Baktığı tek şey, süreçte temel bir hakkınızın ihlal edilip edilmediğidir. Bu yüzden bireysel başvuru dilekçesi, dava dilekçesinin tekrarı değil; ihlal anlatısının kendisidir.

Ya bu kapı da kapanırsa?

Bireysel başvuru, iç hukukun son basamağıdır; bu yol da tüketildikten sonra, şartları varsa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvuru gündeme gelebilir. AİHM'e başvuru kendi usulüne ve kendi süresine tabidir; iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra işleyen bu süre kısadır ve kaçırılması telafisizdir. AİHM usulü bu yazının kapsamı dışındadır; burada bilinmesi gereken, AYM başvurusunun o yolun da ön şartı olduğudur.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Somut olaylarda uygulanacak hukuki yol, tarafların sıfatına, işlem tarihine, eldeki belgelere ve süre koşullarına göre değişebilir. Bu nedenle genel bilgiler, dosyaya özgü belge incelemesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

Bireysel başvuru; kesişim kümesindeki bir hak, tüketilmiş kanun yolları ve otuz günlük süre üçayağı üzerinde durur. Yeni bir temyiz değildir; süreçteki hak ihlalinin tespitini ve giderilmesini sağlar. Nihai kararı elinize aldığınız gün takvim işlemeye başlar; bu kapının anahtarı, büyük ölçüde, o ilk otuz günde gösterilen dikkattir.