Sözleşmeler Hukuku
Sözleşmenin kurulmasından sona ermesine, ifadan uyarlamaya kadar Borçlar Hukuku'nun temel kurumlarına ilişkin makaleler bu bölümde yer alacaktır. Türk Borçlar Kanunu (6098 sayılı) ışığında hazırlanmaktadır.
Sözleşmenin Sona Ermesi: Fesih, Dönme ve Dönüşüm Arasındaki Farklar
TBK m.125-126 ışığında temerrütte alacaklının seçimlik hakları
Sözleşme nasıl feshedilir, dönme ile fesih farkı nedir? Sürekli edimli sözleşmelerde TBK m.126 uygulaması ve dönüşüm kavramı.
Sözleşmenin sona erdirilmesinde 'fesih' ve 'dönme' kavramları sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da hukuki sonuçları farklıdır. Dönme (rücu) sözleşmeyi geçmişe etkili olarak (ex tunc), fesih ise ileriye etkili olarak (ex nunc) sona erdirir. Bu ayrım, iade yükümlülüğü ve tazminatın kapsamı bakımından kritik öneme sahiptir.
Borçlu Temerrüdünde Alacaklının Seçimlik Hakları — TBK m.125
TBK m.125, karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde borçlunun temerrüdü halinde alacaklıya üç seçimlik hak tanır: (i) her zaman aynen ifayı ve gecikme tazminatını talep etme; (ii) ifadan vazgeçtiğini derhal bildirerek ifa yerine müspet zararının tazminini isteme; (iii) sözleşmeden dönerek menfi (güven) zararının giderilmesini isteme.
Bu seçimlik hakların kullanılabilmesi için kural olarak alacaklının borçluya uygun bir mehil vermiş olması ve mehlin sonuçsuz geçmesi gerekir (TBK m.123). Borçlunun açıkça ifa etmeyeceğini bildirmesi, ifanın yararsız hale gelmesi veya kesin vade söz konusu ise mehil verilmesi şartı aranmaz (TBK m.124).
Dönme — Geçmişe Etkili Tasfiye
Sözleşmeden dönme tek taraflı bir bozucu yenilik doğuran haktır; karşı tarafa varmasıyla hüküm doğurur. Dönmeyle birlikte sözleşme baştan itibaren hiç kurulmamış gibi sonuç doğurur ve karşılıklı verilen edimler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.
Dönme halinde alacaklı, sözleşmenin hükümsüzlüğünden doğan zararı, yani menfi zararı isteyebilir (TBK m.125/3). Menfi zarar, sözleşme yapılmasaydı uğranılmayacak olan zararı ifade eder; örneğin sözleşme nedeniyle yapılan masraflar, kaçırılan diğer fırsatlar.
Fesih — İleriye Etkili Sona Erme ve TBK m.126
Fesih, sürekli borç ilişkilerini ileriye doğru sona erdiren tek taraflı bir hukuki işlemdir. Kira, hizmet, vekâlet, eser sözleşmesi gibi sürekli veya dönemsel edim doğuran sözleşmelerde dönmeden değil, fesihten söz edilir.
TBK m.126 önemli bir kuralı düzenler: ifasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde borçlunun temerrüdü halinde alacaklı, sözleşmeden dönme yerine fesih hakkını kullanır. Bu fesih, sözleşmenin süresinden önce sona ermesi nedeniyle uğranılan zararı (müspet zarar) talep etme hakkını saklı tutar.
Dönüşüm Kavramı — Borç İlişkisinin Niteliğinin Değişmesi
'Dönüşüm' (Umwandlung) kavramı, alacaklının ifa yerine tazminat talep etmesi halinde sözleşmenin asıl borç ilişkisinin yerini bir tazminat borç ilişkisinin almasını ifade eder. Sözleşme tamamen sona ermez; ancak asıl edim yerini para borcuna bırakır.
Dönüşümün hukuki sonucu önemlidir: Asıl edime bağlı ek borçlar (örneğin teminat, cezai şart, faiz) kural olarak yeni borç ilişkisinde de devam eder. Dönüşümle birlikte muacceliyet, faiz ve zamanaşımı süreleri yeni borç ilişkisi üzerinden hesaplanır.
Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar
Sözleşme uyuşmazlıklarında yalnızca imzalı metin değil, teklif yazışmaları, revizyon geçmişi, fatura, teslim tutanağı, ödeme kaydı, ihtarname ve tarafların sonraki davranışları da değerlendirilir. Sözleşmenin kurulması, ifası ve sona ermesi çoğu zaman bu yan belgelerle anlam kazanır.
Şekil şartı, temsil yetkisi, ceza koşulu, sorumsuzluk kaydı, genel işlem koşulu ve tüketici hükümleri sözleşmenin geçerliliğini veya uygulanabilirliğini etkileyebilir. Özellikle standart metinlerde karşı tarafa bilgi verilmesi, açık kabul alınması ve ağır hükümlerin ayrıca görünür kılınması gerekir.
Uyuşmazlık çıkmadan önce edimlerin kapsamı, teslim tarihi, ayıp bildirimi, temerrüt ihtarı, faiz ve yetkili mahkeme kayıtlarının açık yazılması önemlidir. Belirsiz hükümler, sonradan yorum uyuşmazlığına ve ispat güçlüğüne yol açabilir.
İlgili Kanun Maddeleri
- TBK m.117Borçlu temerrüdü
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 117- Muaccel bir borcun borçlusu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer. Borcun ifa edileceği gün, birlikte belirlenmiş veya sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimde bulunmak suretiyle belirlemişse, bu günün geçmesiyle; haksız fiilde fiilin işlendiği, sebepsiz zenginleşmede ise zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte borçlu temerrüde düşmüş olur. Ancak sebepsiz zenginleşenin iyiniyetli olduğu hâllerde temerrüt için bildirim şarttır.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.123Mehil verilmesi
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 123- Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, taraflardan biri temerrüde düştüğü takdirde diğeri, borcun ifa edilmesi için uygun bir süre verebilir veya uygun bir süre verilmesini hâkimden isteyebilir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.124Mehil verilmesinin gerekmediği haller
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 124- Aşağıdaki durumlarda süre verilmesine gerek yoktur: 1. Borçlunun içinde bulunduğu durumdan veya tutumundan süre verilmesinin etkisiz olacağı anlaşılıyorsa. 2. Borçlunun temerrüdü sonucunda borcun ifası alacaklı için yararsız kalmışsa. 3. Borcun ifasının, belirli bir zamanda veya belirli bir süre içinde gerçekleşmemesi üzerine, ifanın artık kabul edilmeyeceği sözleşmeden anlaşılıyorsa.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.125Alacaklının seçimlik hakları (ifa/müspet/menfi zarar)
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 125- Temerrüde düşen borçlu, verilen süre içinde, borcunu ifa etmemişse veya süre verilmesini gerektirmeyen bir durum söz konusu ise alacaklı, her zaman borcun ifasını ve gecikme sebebiyle tazminat isteme hakkına sahiptir. Alacaklı, ayrıca borcun ifasından ve gecikme tazminatı isteme hakkından vazgeçtiğini hemen bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan zararın giderilmesini isteyebilir veya sözleşmeden dönebilir. Sözleşmeden dönme hâlinde taraflar, karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulurlar ve daha önce ifa ettikleri edimleri geri isteyebilirler. Bu durumda borçlu, temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse alacaklı, sözleşmenin hükümsüz kalması sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.126Sürekli edimli sözleşmelerde fesih
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 126- İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde, borçlunun temerrüdü hâlinde alacaklı, ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi, sözleşmeyi feshederek, sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.77Sebepsiz zenginleşme — iade
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 77- Haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
Madde metinleri yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Güncel ve resmî metin için mevzuat.gov.tr esastır.
Sonuç
Sözleşmenin sona erdirilmesinde dönme mi yoksa fesih mi yolunun seçileceği, sözleşmenin niteliği (ani edimli mi sürekli edimli mi) ve istenecek zarar türü ile birlikte belirlenir. Yanlış yolun tercih edilmesi, talep edilebilecek tazminatın kapsamını dar tutar veya başvurunun reddine yol açar.
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Somut bir mesele için profesyonel destek almak isterseniz danışmanlık talep edebilirsiniz.
Danışmanlık Talebi