Sözleşmeler Hukuku
Sözleşmenin kurulmasından sona ermesine, ifadan uyarlamaya kadar Borçlar Hukuku'nun temel kurumlarına ilişkin makaleler bu bölümde yer alacaktır. Türk Borçlar Kanunu (6098 sayılı) ışığında hazırlanmaktadır.
Sözleşmenin Kurulması: İrade Açıklaması, İcap ve Kabul
TBK m.1-11 ışığında sözleşmenin doğuşu
Sözleşme nasıl kurulur? İcap ve kabul nedir, esaslı noktalarda uyuşma neden gerekir? TBK m.1-11 çerçevesinde sözleşmenin doğuşu ve şekil şartları.
Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamaları ile kurulur (TBK m.1). Karşılıklı iki irade beyanından ilki 'icap' (öneri), ikincisi 'kabul' olarak adlandırılır. Bu iki beyanın birbirine uygun olarak buluşması, sözleşmenin kurulması için yeterlidir; ikinci derecedeki noktaların ayrıca kararlaştırılmamış olması, sözleşmenin doğmasına engel değildir.
İcap (Öneri) Kavramı ve Bağlayıcılığı
İcap, karşı tarafa yöneltilen, sözleşmenin esaslı unsurlarını içeren ve kabul beyanı ile birlikte sözleşmenin kurulmasını sağlayan tek taraflı bir irade açıklamasıdır. İcabın bağlayıcı olabilmesi için belirli bir muhataba yöneltilmesi, kesin ve esaslı unsurları içermesi şarttır. Aksi halde söz konusu beyan, hukuki nitelikte 'icaba davet' (örneğin vitrin teşhirleri, fiyat listeleri, ilan ve katalog gönderimleri) sayılır.
TBK m.3 uyarınca süre belirleyerek öneride bulunan kişi, bu sürenin sona ermesine kadar icabıyla bağlıdır. Süre belirtilmeyen hazırlar arasında yapılan icap, derhal kabul edilmediği takdirde ortadan kalkar (TBK m.4). Hazır olmayanlar arasındaki sürelerde ise icap, normal koşullarda bir cevap için beklenmesi gereken makul süre boyunca bağlayıcılığını korur.
Kabul Beyanı ve Sözleşmenin Kurulma Anı
Kabul, icabı yönelten kişiye karşı, sözleşmeyi icaba uygun şekilde meydana getirme iradesini kesin olarak ortaya koyan beyandır. Kabul beyanının icapta belirlenen koşullardan farklı olması halinde ortada yeni bir icap vardır; bu durumda eski icap düşer ve roller karşılıklı yer değiştirir.
Sözleşme, kabul beyanının ulaşmasıyla değil, gönderilmesiyle hüküm doğurur (TBK m.11/1). Buna karşın susma kural olarak kabul anlamına gelmez; ancak işin niteliği veya durumun özellikleri açık bir kabule gerek bırakmıyorsa, sözleşme makul bir süre içinde reddedilmediği takdirde kurulmuş sayılır (TBK m.6).
Esaslı Noktalarda Uyuşma
TBK m.2'ye göre taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda anlaşmazlık halinde hâkim, işin özelliğine ve dürüstlük kurallarına göre uyuşmazlığı çözer.
Esaslı noktalar her sözleşme tipinde farklılık gösterir: satış sözleşmesinde mal ve bedel, kira sözleşmesinde kiralanan ve kira bedeli, eser sözleşmesinde eserin niteliği ve bedeli esaslı unsurlardır. Tarafların bu unsurlarda iradesi örtüşmediği sürece sözleşme kurulmuş sayılmaz.
Şekil Serbestisi ve İstisnaları
Türk hukukunda kural, şekil serbestisidir (TBK m.12/1): Sözleşme kanunda aksi öngörülmedikçe herhangi bir şekle bağlı değildir. Ne var ki kanun bazı sözleşmeler için geçerlilik şekli arar — taşınmaz satış vaadi, kefalet, bağış, kat karşılığı inşaat, evlilik ve miras sözleşmeleri gibi.
Şekle uyulmaması, kural olarak kesin hükümsüzlük (butlan) sonucunu doğurur (TBK m.12/2). Tarafların kararlaştırdığı iradi şekil ise kanuni şekil değildir; aksi ispat edilmedikçe geçerlilik şekli sayılır.
Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar
Sözleşme uyuşmazlıklarında yalnızca imzalı metin değil, teklif yazışmaları, revizyon geçmişi, fatura, teslim tutanağı, ödeme kaydı, ihtarname ve tarafların sonraki davranışları da değerlendirilir. Sözleşmenin kurulması, ifası ve sona ermesi çoğu zaman bu yan belgelerle anlam kazanır.
Şekil şartı, temsil yetkisi, ceza koşulu, sorumsuzluk kaydı, genel işlem koşulu ve tüketici hükümleri sözleşmenin geçerliliğini veya uygulanabilirliğini etkileyebilir. Özellikle standart metinlerde karşı tarafa bilgi verilmesi, açık kabul alınması ve ağır hükümlerin ayrıca görünür kılınması gerekir.
Uyuşmazlık çıkmadan önce edimlerin kapsamı, teslim tarihi, ayıp bildirimi, temerrüt ihtarı, faiz ve yetkili mahkeme kayıtlarının açık yazılması önemlidir. Belirsiz hükümler, sonradan yorum uyuşmazlığına ve ispat güçlüğüne yol açabilir.
İlgili Kanun Maddeleri
- TBK m.1Sözleşmenin kurulması — irade açıklamaları
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 1- Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması, açık veya örtülü olabilir.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.2Esaslı noktalarda uyuşma
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 2- Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile, sözleşme kurulmuş sayılır. İkinci derecedeki noktalarda uyuşulamazsa hâkim, uyuşmazlığı işin özelliğine bakarak karara bağlar. Sözleşmelerin şekline ilişkin hükümler saklıdır.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.3Süreli öneri
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 3- Kabul için süre belirleyerek bir sözleşme yapılmasını öneren, bu sürenin sona ermesine kadar önerisiyle bağlıdır. Kabul bu süre içinde kendisine ulaşmazsa; öneren, önerisiyle bağlılıktan kurtulur.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.4Süresiz öneri (hazırlar arasında)
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 4- Kabul için süre belirlenmeksizin hazır olan bir kişiye yapılan öneri hemen kabul edilmezse; öneren, önerisiyle bağlılıktan kurtulur. Telefon, bilgisayar gibi iletişim sağlayabilen araçlarla doğrudan iletişim sırasında yapılan öneri, hazır olanlar arasında yapılmış sayılır.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.6Susma — örtülü kabul
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 6- Öneren, kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık bir kabulü beklemek zorunda değilse, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde, sözleşme kurulmuş sayılır.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.11Sözleşmenin kurulma anı ve hüküm anı
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 11- Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur. Açık bir kabulün gerekli olmadığı durumlarda, sözleşme önerinin ulaşma anından başlayarak hüküm doğurur.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
- TBK m.12Şekil serbestisi ve istisnaları
+ Tam metni gösterTam metni gizle
MADDE 12- Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.
Kaynak: mevzuat.gov.tr · son inceleme: 2026-05-12
Madde metinleri yalnızca bilgilendirme amaçlıdır. Güncel ve resmî metin için mevzuat.gov.tr esastır.
Sonuç
Sözleşmenin kurulup kurulmadığı tartışmaları çoğunlukla icabın niteliği, kabulün zamanı ve esaslı noktalardaki uyuşma ekseninde döner. Önemli işlemlerde icap ve kabul beyanlarının yazılı olarak ve net biçimde düzenlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların büyük çoğunluğunu önler.
Bu makale bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Somut bir mesele için profesyonel destek almak isterseniz danışmanlık talep edebilirsiniz.
Danışmanlık Talebi