10 Nisan 2026

Sözleşmenin Geçersizliği: Kesin Hükümsüzlük (Butlan) ve İptal Edilebilirlik

TBK m.27, m.28 ve irade fesadı halleri

Sözleşme hangi hallerde geçersizdir? Kesin hükümsüzlük (butlan), iptal edilebilirlik, irade fesadı, gabin ve şekil eksikliği TBK ışığında ele alınmıştır.

Bir sözleşmenin geçerli olarak kurulabilmesi için tarafların ehliyetli olması, irade beyanlarının sağlıklı oluşması, konusunun mümkün, hukuka ve ahlaka uygun olması ve gerekli şekil şartlarına uyulması gerekir. Bu koşullardan birinin yokluğu, sözleşmenin türüne göre kesin hükümsüzlük veya iptal edilebilirlik yaptırımına yol açar.

Kesin Hükümsüzlük (Butlan) — TBK m.27

TBK m.27/1 uyarınca kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Butlan, sözleşmeyi baştan itibaren (ex tunc) geçersiz kılar; tarafların istemine bağlı değildir ve hâkim tarafından resen dikkate alınır.

Sözleşmenin kısmi hükümsüzlüğü mümkündür: TBK m.27/2 uyarınca sözleşmenin yalnız bazı hükümlerinin hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez; ancak hükümsüz kısmın sözleşmenin esaslı bir parçasını oluşturduğu ve onsuz sözleşmenin yapılmayacağı anlaşılırsa, sözleşme tamamen hükümsüz sayılır.

İptal Edilebilirlik — İrade Fesadı Halleri

İptal edilebilir sözleşme; geçerli olarak doğmuş, ancak iradesi sakatlanan tarafa belirli bir süre içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirme hakkı tanınmış sözleşmedir. TBK m.30 vd.'da düzenlenen yanılma (hata), aldatma (hile) ve korkutma (ikrah) halleri irade fesadı sebepleridir.

İrade sakatlığına dayanan iptal hakkı, sakatlığın öğrenildiği veya korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (TBK m.39). Bu süre hak düşürücü süre niteliğindedir; geçirilmesi halinde sözleşme onaylanmış sayılır ve geçerliliğini sürdürür.

Aşırı Yararlanma (Gabin) — TBK m.28

Bir sözleşmenin edimleri arasında açık bir oransızlık varsa ve bu oransızlık, zarar görenin zor durumda kalmasından, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak gerçekleştirilmişse zarar gören, durumun özelliğine göre ya sözleşmeyle bağlı olmadığını ileri sürerek verdiğini geri isteyebilir ya da sözleşmeye bağlı kalarak edimler arasındaki oransızlığın giderilmesini talep edebilir.

Bu hak, düşüncesizlik veya deneyimsizliğin öğrenildiği, zor durumda kalmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulmasından başlayarak beş yıl içinde kullanılmalıdır.

Şekil Eksikliği ve Sonuçları

Kanunun emrettiği şekle uyulmadan yapılan sözleşmeler kural olarak kesin hükümsüzdür (TBK m.12/2). Taşınmaz satış vaadi (TBK m.29), kat karşılığı inşaat sözleşmesi, kefalet (TBK m.583) ve bağışlama (TBK m.288) gibi sözleşmelerde geçerlilik şekli aranır.

Yargıtay, edimlerin önemli ölçüde ifa edildiği bazı durumlarda şekil eksikliğine sonradan dayanılmasını dürüstlük kurallarına aykırı bularak iddianın dinlenmemesi gerektiğine hükmedebilmektedir; ancak bu istisna oldukça dar yorumlanır.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Sözleşme uyuşmazlıklarında yalnızca imzalı metin değil, teklif yazışmaları, revizyon geçmişi, fatura, teslim tutanağı, ödeme kaydı, ihtarname ve tarafların sonraki davranışları da değerlendirilir. Sözleşmenin kurulması, ifası ve sona ermesi çoğu zaman bu yan belgelerle anlam kazanır.

Şekil şartı, temsil yetkisi, ceza koşulu, sorumsuzluk kaydı, genel işlem koşulu ve tüketici hükümleri sözleşmenin geçerliliğini veya uygulanabilirliğini etkileyebilir. Özellikle standart metinlerde karşı tarafa bilgi verilmesi, açık kabul alınması ve ağır hükümlerin ayrıca görünür kılınması gerekir.

Uyuşmazlık çıkmadan önce edimlerin kapsamı, teslim tarihi, ayıp bildirimi, temerrüt ihtarı, faiz ve yetkili mahkeme kayıtlarının açık yazılması önemlidir. Belirsiz hükümler, sonradan yorum uyuşmazlığına ve ispat güçlüğüne yol açabilir.