Yıllık Ücretli İzin: Kaç Gün Hakkınız Var, Kullanılmayan İzinlere Ne Olur?

Hakkın doğumu: bir yılı doldurmak

Yıllık ücretli izne hak kazanmak için, işçinin işyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl çalışmış olması gerekir. İlk yıl dolmadan yıllık izin talep edilemez; o dönemde verilebilecek izinler işverenin takdirindeki ücretli veya ücretsiz izinlerdir. Kanun bir de temel ilkeyi baştan koyar: yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. "Ben izin istemiyorum, parasını verin" pazarlığı bu yüzden çalışma devam ederken hukuken mümkün değildir.

Süreler: on dört, yirmi, yirmi altı

İzin süresi kıdemle artar: hizmet süresi bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara on dört günden, beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden, on beş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden az izin verilemez. Yer altı işlerinde çalışanlara bu süreler dörder gün artırılarak uygulanır; on sekiz yaşından küçük işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek izin süresi ise yirmi günden az olamaz. Bu süreler asgaridir; iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleriyle artırılabilir.

Bir incelik: izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz. Yani on dört günlük izin, takvimde çoğu zaman on dört günden uzun bir bloğa denk gelir.

İzni kim, ne zaman kullandırır?

Burada iki tarafın da yanlış bildiği bir nokta var. İzin hakkı işçinindir ama iznin zamanını belirleme yetkisi, işin yürütümünü gözeterek kural olarak işverene aittir; Yıllık Ücretli İzin Yönetmeliği, izin kurulunun veya işverenin işçinin istediği izin kullanma tarihiyle bağlı olmadığını, ancak izin çizelgelerinin işçinin talebi ve iş durumu dikkate alınarak hazırlanacağını söyler. Yani "ben biletimi aldım, gidiyorum" hukuken riskli bir cümledir; izinsiz gidiş, devamsızlık sayılıp haklı fesih tartışması doğurabilir. Öte yandan yetki, hakkı yok etme aracı da değildir: işveren izni sürekli erteleyip fiilen kullandırmıyorsa, bu, uygulamada çalışma koşullarının uygulanmaması kapsamında işçiye haklı fesih imkânı verebilir.

Kullanım biçimi de düzenlenmiştir: izin, tarafların anlaşmasıyla, bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere bölümler hâlinde kullanılabilir. İzin dönemine ilişkin ücret, izin başlamadan önce peşin verilir veya avans olarak ödenir. İzinlerini işyerinin bulunduğu yerden başka bir yerde geçirecek olanlara, istemeleri ve belgelemeleri koşuluyla gidiş dönüş için toplam dört güne kadar ücretsiz yol izni verilmesi zorunludur.

Bir yasak daha: yıllık iznini kullanan işçinin, izin süresi içinde ücret karşılığı başka bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi için ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir. İzin dinlenmek içindir; kanun bunu edebiyat olsun diye değil, hüküm olarak yazmıştır.

Kullanılmayan izinlerin akıbeti

Gelelim baştaki soruya. Çalışma devam ederken kullanılmayan izin, sonraki yıllara devreder; işveren "geçen yılın iznini kullanmadın, yandı" diyemez, çünkü hak vazgeçilmezdir ve kanunda sönme öngörülmemiştir. Ama paraya çevrilmesi için tek bir an vardır: sözleşmenin sona ermesi. İş sözleşmesinin herhangi bir nedenle sona ermesi hâlinde, işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir.

Şu ayrıntı önemlidir: bu alacağa ilişkin zamanaşımı, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten itibaren başlar ve beş yıldır. Yani on beş yıl aynı işyerinde çalışıp hiç izin kullanmamış işçinin alacağı, çalışırken zamanaşımına uğramaz; saat, kapı kapandığında çalışmaya başlar. Talep yolu, diğer işçilik alacakları gibi önce arabuluculuktan geçer.

İspat: kayıt yine kazandırır

İzin uyuşmazlığında yerleşik uygulama nettir: iznin kullandırıldığını ispat külfeti işverendedir ve bu, kanunun tutulmasını zorunlu kıldığı izin kayıt belgeleriyle, imzalı kayıtlarla yapılır. İşverene ders: izin defterini veya kayıt sistemini düzenli tutun, imzasız kayıt neredeyse kayıt değildir. İşçiye ders: kullanmadığınız izinlerin dökümünü isteyin ve yazışmalarınızı saklayın. Fesih sonrası hesap görülürken kıdem ve ihbarla birlikte izin ücreti de aynı masaya gelir; tutar, son ücrete göre hesaplandığından günceli için avukatınıza danışın.

Uygulamada Dikkat Edilecek Noktalar

Somut olaylarda uygulanacak hukuki yol, tarafların sıfatına, işlem tarihine, eldeki belgelere ve süre koşullarına göre değişebilir. Bu nedenle genel bilgiler, dosyaya özgü belge incelemesiyle birlikte değerlendirilmelidir.

Sonuç

Yıllık izin, bir yılı dolduran işçinin vazgeçilmez hakkıdır; süresi kıdeme göre on dört ile yirmi altı gün arasında değişir. İznin zamanını kural olarak işveren belirler ama kullandırmamak hakkı ortadan kaldırmaz. Çalışırken izin paraya çevrilemez ve birikir; sözleşme hangi sebeple biterse bitsin, kullanılmayan izinlerin ücreti son ücret üzerinden ödenir ve beş yıllık zamanaşımı fesihten itibaren işler. Biriken izniniz olduğunu düşünüyorsanız dökümünüzü çıkarın; hesabınızı bir avukatla birlikte yapın.