Muris muvazaası, görünürdeki sözleşme (genellikle satış) ile gizli sözleşme (genellikle bağış) arasındaki uyumsuzluğu konu alır. Tapuda satış olarak gösterilen ancak gerçekte bedel ödenmeyen veya çok düşük bedelle gerçekleştirilen devirler, mirasçıların hakkını ihlâl eden tipik muvazaa örnekleridir.

Davanın kabulü için (i) görünürdeki işlemin satış olması, (ii) gerçek iradenin bağışlama olması, (iii) bu işlemin mirasçılardan mal kaçırma amacı taşıması ve (iv) gerçek bağışın tapu memuru önünde resmî senetle yapılmamış olması gerekir.

Muvazaa iddiası, her türlü delille ispatlanabilir. Yargıtay 1. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre değerlendirmede şu unsurlar belirleyicidir: Murisin satış tarihindeki ihtiyacının olup olmadığı, alıcının mali gücünün satış bedelini karşılayıp karşılamayacağı, satış bedelinin emsal değerin altında olup olmadığı, taraflar arasındaki yakınlık derecesi ve satış sonrası taşınmazın fiili kullanımı.

Bedelin ödendiğinin makbuz veya banka kayıtlarıyla ispatı, davalı yan için belirleyici delildir. Aksi halde Yargıtay, hayatın olağan akışına göre muvazaayı kabul etme eğilimindedir.

Dava kabul edilirse, görünürdeki satış sözleşmesi muvazaa nedeniyle, gizli bağış sözleşmesi ise şekil eksikliği nedeniyle (TMK m.706) geçersiz sayılır. Tapu kaydı iptal edilerek terekeye dahil edilir; mirasçılar miras paylarına göre tekrar tescil hakkı kazanır.

Muris muvazaası davası, terekeden hak iddiası niteliğinde olduğu için zamanaşımına tabi değildir. Mirasçılar, mirasbırakanın ölümünden sonra her zaman dava açabilir. Görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi, yetkili mahkeme ise taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir (HMK m.12).

Miras uyuşmazlıklarında ilk adım mirasçılık durumunun, tereke kapsamının ve varsa ölüme bağlı tasarrufların netleştirilmesidir. Nüfus kayıtları, veraset ilamı, tapu kayıtları, banka yazıları, vasiyetname açılış tutanakları ve murisin sağlığındaki devir işlemleri birlikte incelenmelidir.

Tenkis, muris muvazaası, mirasın reddi, vasiyetnamenin iptali ve mirastan feragat gibi konularda süreler ve dava türleri birbirinden farklıdır. Öğrenme tarihi, mirasın açılması, vasiyetnamenin açılması ve ret beyanı gibi tarihlerin doğru saptanması hak kaybını önler.

Aile içi işlemler çoğu zaman yazılı belgeye dayanmadan yürüdüğü için banka dekontları, tapu bedelleri, murisin ekonomik ihtiyacı, tanık anlatımları ve fiili kullanım biçimi özel önem taşır. Delil hazırlığı ne kadar erken yapılırsa uyuşmazlığın hukuki çerçevesi o kadar sağlıklı kurulabilir.